Region24.info

Über die Mauer

Über die MauerLange Zeit dachte ich, ich wäre ein glückliches Kind der UdSSR. Ich kam gar nicht auf die Idee, dass das ein Gefängnis gewesen sein könnte. Nelley Rokita-Arnold, eine in Russland geborene Deutsche, erzählt auch darüber, wie sie ihre Liebe zu den Polen entdeckt hat.

B.S.: Sie sind eine in Russland, in Czelabinsk geborene Deutsche. Danach lebten Sie in Deutschland und jetzt leben Sie in Polen. Sind Sie Russin, Deutsche oder Polin?

N.R.: Ich lebte mit meinen Eltern auch 10 Jahre lang in Kirgisien. Ich könnte mich also als Asiatin fühlen. Aber ich bin ganz sicher Europäerin. Ich stamme aus einer deutschen Familie und mir ist vor allem die christliche Kultur nahe. Ich hatte die sowjetische Staatsbürgerschaft, auf die ich später verzichtete. Ich bin geborene Deutsche, die polnische Staatsbürgerschaft habe ich aus „Zuneigung“ und die Auswahl.

B.S.: Wie fühlten Sie sich in Russland und welche Erinnerungen sind Ihnen aus der Kindheit geblieben?

N.R.: Das waren für mich die schönsten Jahre. Mich faszinierte die asiatische Kultur. Wir wohnten in einem Bezirk mit vielen verschiednen Nationalitäten. Ich mochte diese Mischung. Zuhause sprachen wir in Deutsch.

B.S.: Störte Sie nicht der Mangel an Freiheit?

N.R.: Ich mochte dieses Land und hätte dort sicherlich weiterhin leben können, wären nicht die Mauern gewesen, die man errichtete. Ich fühle mich als Weltbürgerin. Für mich zählt nicht, ob jemand Pole, Deutscher oder Russe ist. Wichtig ist, dass jemand die Andersartigkeit und die Sprache akzeptiert. Um einen Menschen kennen zu lernen muss man zunächst seine Sprache erlernen. Die Polen haben mich fasziniert. Deswegen begann ich bereits in Deutschland Polnisch zu lernen. Ich entdeckte meine Liebe zu Polen, dem Land, das die Freiheit in Europa erkämpfte. Ich fühlte mich emotional mit denen verbunden, die auf der anderen Seite der Mauer waren. Ich habe diese Mauer übersprungen.

B.S.: Ihre Familie wurde in der Stalin-Zeit verfolgt, Ihre Großeltern wurden ermordet, Ihr Vater verbrachte 4 Jahre in einem Arbeitslager und Ihr Bruder wurde wegen antisowjetischer Aktivitäten verurteilt. Sie erzählen aber mit so viel Sympathie über dieses Land? Woher kommen Ihre positiven Gefühle?

N.R.: Ich unterscheide zwischen den Menschen und dem System, in dem sie leben. Ich trage keinen Zorn in mir. Auch wenn ich mich aufrege, dann dauert das kurz, das Leben ist mir viel zu schade dafür. Wenn jemand Fehler macht, dann versuche ich mir zu erklären, warum er die macht. Meine Eltern meinten es gut mit mir und haben mir die Berichte über die Realität in der UdSSR erspart. So hatte ich eine gelungene Kindheit und dachte lange Zeit, ich wäre ein glückliches Kind der Sowjetunion. Mir kam gar nicht in den Sinn, dass es ein Gefängnis ist.

B.S.: Wann haben Sie die Wahrheit erfahren?

N.R.: Als ich ca. 12 Jahre alt war. In dieser Zeit begann mein Bruder in der Sowjetunion oppositionell aktiv zu sein. Er wollte ausreisen. Er half anderen Deutschen, die auch emigrieren wollten.

B.S.: Wie reagierten die Nachbarn auf die Deutschen?

N.R.: Deutsche waren beliebt. Sie wurden als ehrliche, fleißige und sparsame Menschen gesehen. Man konnte sich auf sie verlassen, weil sie Termine einhielten. So waren meine Eltern. Diese Sparsamkeit habe auch ich geerbt, auch wenn ich das nicht mochte.

B.S. Haben sich die in Russland lebenden Deutschen von den anderen Menschen irgendwie unterschieden?

N.R.: Man sah sofort, dass es ein deutsches Dorf ist: gepflegte und saubere Höfe, Blumen vor den Häusern, saubere Straßen. Es waren ganz offensichtliche kulturelle Unterschiede.

B.S.: In den 80er Jahren waren vorurteilsbeladene Witze über Polen, Deutsche und Russen sehr beliebt. Wie beurteilen Sie diese Unterschiede zwischen den Nationen? Herrschen diese Vorurteile immer noch vor?

N.R.: Ich möchte Ihnen eine Anekdote über unsere Tochter erzählen. Sie wurde dreisprachig erzogen – Deutsch, Polnisch und Französisch. Wir hatten keine Zeit oder vielleicht keine Lust, ihr Russisch beizubringen, weil mein Mann eine sehr kritische Haltung zu Russland hat. Mein Vater, der als Großvater großen Einfluss auf die Erziehung unserer Tochter hatte, war auch kein großer Freund der Russen. Einzig ich konnte mich für russische Literatur und Musik begeistern, doch ich hatte keine Durchsetzungskraft. Unsere Tochter hat die russische Kultur nie kennen gelernt. Dabei wohnten wir im Bezirk Saska Kępa in der Nähe des Stadions, wo sehr viele Russen leben. Einmal sagte meine Tochter: - Mutti, wenn du zum Bus gehst, dann pass auf die Russen auf, die klauen. Russen und Diebstahl waren für meine Tochter Synonyme. Ich war erschüttert und fragte: - meinst du denn, dass sie alle klauen? Meine Tochter antwortete: - aber sicher. Außerdem sind sie so dreckig und vulgär. Was ist denn das überhaupt für ein Volk? Damals dachte ich, ich hätte einen Fehler gemacht, ihr nicht über diese vielfältige Kultur erzählt zu haben. Meine Eltern wohnen in Hamburg in der Nähe eines Waldes, fast wie auf dem Land. Jedes Mal wenn unsere Tochter zu ihren Großeltern fuhr, verbrachte sie die ganze Zeit im Garten oder im Wald. Sie ist dort niemals ins Theater, ins Kino oder zu Treffen gegangen. In Polen hingegen haben wir sie sogar zu Empfängen mitgenommen. Eines Tages sagte sie, dass die polnische Kultur viel besser und hochwertiger ist, als die deutsche, denn in Polen gibt es Theater und interessante Gespräche.

B.S.: Wie haben Sie reagiert?

N.R.: Ich ging mit ihr in ein Theater in Hamburg. Ich begann, ihr die deutsche Kultur zu zeigen. Man ist so beschäftigt, dass man sich bei seinen Großeltern vor allem unterhalten möchte. Bei ihr hat sich das Vorurteil verfestigt, dass Russen klauen, Polen eine hoch entwickelte Kultur haben und Deutsche eine Bauernnation sind. Jetzt hat sie ihre Meinung bereits geändert.

B.S.: Welche Werte haben Sie ihrer Tochter vermittelt?

N.R.: Hinter jedem Recht steckt auch eine gewisse Pflicht. Außerdem ist das moralische Rückgrat sehr wichtig. Ich freue mich, dass sie sich nicht von Gott abgewandt hat. Gott ist in unserer Familie sehr wichtig.

B.S.: In welcher Tradition wurdet ihr erzogen, welche Werte wurden euch vermittelt?

N.R.: Sicherlich deutsche Werte. Großen Einfluss hatte auf mich die Straße und die Schule. Ich war gesellschaftlich sehr aktiv. Obwohl meine Eltern kein soziales Engagement betrieben. Sie waren so eingeschüchtert, dass sie Angst hatten, sich nach außen zu öffnen. Sie fühlten sich in der UdSRR fremd, weil sie niemals Kommunisten waren. Sie hatten aber eine zivilgesellschaftliche Seele. Sie interessierten sich sehr für Politik. Mein Bruder studierte Jura und interessierte sich ebenfalls für Politik und Geschichte. Dieses Interesse habe auch ich übernommen. Zu Hause gab es gemischte Traditionen. Meine Mutter war eine streng gläubige Evangelistin. Mein Vater hat durch das schweren Schicksal seiner Familie den Glauben an Gott verloren. Ich weiß noch, wie ich mit meiner Mutter heimlich die Bibel gelesen habe. Als Kind habe ich Gott gesucht. Das half uns zu überleben. Man hat uns beigebracht, dass man ehrlich, fleißig und vorsichtig sein muss. Wir wussten, dass uns das Regime an der Ausreise hindert. Wir wollten unsere Heimat sehen, aber nicht unbedingt dort bleiben. Uns befiel eine immer größere Sehnsucht nach Freiheit. Meine Eltern erzählten, dass unsere Großeltern vor der Revolution ohne Probleme reisen durften. Sie hatten auch die Möglichkeit deutschen Unterricht zu bekommen, was später nicht mehr möglich war.

B.S.: Mit 20 Jahren wurden Sie und Ihre Familie in der Bundesrepublik als Spätaussiedler aufgenommen. Was war die größte Überraschung für Sie? Wie gefielen Ihnen die Freiheit und der „Westen“?

N.R.: Wir sind im Winter angekommen und ich war über die frischen Erdbeeren und Tomaten erstaunt, so etwas hatte es in Kirgisien in diesem Jahreszeit nicht gegeben. Aber das hat mir alles überhaupt nicht geschmeckt. Alles war künstlich. Das Essen in Kirgisien war sehr gut und als ich in den 80er Jahren nach Polen kam, konnte ich endlich wieder den Geschmack von Schinken oder Tomaten spüren. Es störte mich, dass es viel zu viele materielle Güter gab. Ich hatte das Gefühl, dass die Form den Inhalt überlagert, und dass die Konsumtion als selber Ziel ist. Die Deutsche konzentrierten sich hauptsächlich auf das Kaufen und dann auf das Wegwerfen. Wir liefen durch die Straßen und sammelten Gegenstände. Wir haben unsere ganze Wohnung mit diesem Sperrmüll eingerichtet. Ich kam in einer Zeit an, in der Deutschland gerade in einer guten konjunkturellen Phase war. Das Wirtschaftswachstum war ausgezeichnet. Als Studentin bekam ich ein üppiges Stipendium. Die Menschen in Deutschland hatten kein Verständnis für die Probleme, mit denen wir uns in Russland auseinandersetzen mussten. Damals habe ich einige Polen getroffen und war von ihrem Optimismus und ihrer Geschichte begeistert. Es gefiel mir sehr, dass man mit emotionalem Engagement etwas erreichen und verändern kann. Es waren die Zeiten der Solidarność und des Papstes. Ich begann Polnisch zu lernen, um die Geschichte dieser Nation – über die ich in diesem Zeit so wenig wusste – kennen zu lernen. Aus der heutigen Perspektive sehe ich, dass Polen für mich dieses Fenster auf ein Russland war, zu dem ich keinen Zugang mehr hatte. Denn als Idealistin wollte ich die Welt verändern. Ich begriff, dass Polen die Nation ist, die alle anderen vom Kommunismus befreien wird.

B.S.: Gab es Momente des Zweifels?

N.R.: Sicherlich. Die ganze Welt stand für mich offen. Ich war in Frankreich, England und Kanada und dachte an Polen. Meine Eltern wunderten sich: Nelli, was machst du? Warum machst du einen Schritt zurück? Auch meine Freunde konnten das nicht verstehen. Mein Professor riet mir, nach Polen zu fahren, die Magisterarbeit zu schreiben und es sich dann zu überlegen. Das hat mich überzeugt zu fahren, ein Stipendium anzunehmen.

B.S.: In den 80er Jahren haben Sie Mitglieder der Solidarność in Kraków unterstützt. Dort haben Sie auch Jan Rokita kennen gelernt... Hat sich dadurch ihr Bild von den Polen gebessert?

N.R.: Ich traf auf Intellektuelle. Diese klugen idealistischen Gespräche faszinierten mich. Alle Veränderungen nach denen sie strebten erschienen mir utopisch. Sie wollten auch eine Revolution im Westen. Die Solidarność war sehr fortschrittlich und fand nicht immer die Zustimmung deutscher Intellektueller, die meinten, sie würde zu weit gehen. Ich habe damals viel gelernt. Ich habe meinen Mann kennen gelernt und traf eine Entscheidung, die meine Eltern und Freunde erschütterte. Sie sagten mir: Polen ist ein schwieriges Land, es befindet sich gerade im Umbruch. Die Probleme waren mir bewusst. In Deutschland war alles gut durchorganisiert. Am Ende meine Liebe zu Polen nahm Überhand. Vielleicht war es auch das Bedürfnis, Menschen wie meinem Mann helfen zu wollen. Er war in meinen Augen eine absolute Perle, ich wusste nicht, dass es solche Männer geben kann. Ehrlich, prinzipientreu, intelligent, belesen. Eine wandelnde Enzyklopädie, ich konnte ihn alles fragen.

B.S.: Sie kennen die polnische, deutsche und russische Mentalität – Sie sind ihnen emotional verbunden. Wie beurteilen Sie die zwischenmenschlichen Beziehungen und das Miteinander dieser Nationen in Europa?

N.R.: Die EU ist für mich eine sehr idealisierte Idee, die aber erfolgsversprechend ist, wenn wir das nur wollen. Eine Nation kann innerhalb gemeinsamer Grenzen existieren, sie darf sich aber nicht verwässern lassen. Traditionen kann man teilen, man darf sie aber nicht verlieren. Denkende Menschen wie die Europäer können miteinander reden und Kompromisse schließen. Wenn einzelne Nationen in Europa dominieren wollen, dann wird das die EU zerstören. Die neuen EU-Mitglieder werden neue Impulse zur Wirkung geben. Es gibt keine EU der zwei Geschwindigkeiten. Es muss eine Einheit in der Vielseitigkeit sein. Polen kann in der EU eine wichtige Rolle spielen. Nationen wie Deutschland oder Frankreich schätzen polnische Fachleute, Jugendliche, unternehmerische Frauen und die kirchlichen Traditionen.

B.S.: Was schätzen die Deutschen an Polen?

N.R.: Ich habe wahrgenommen, dass sich das Polenbild in Deutschland nach dem Beitritt Polens zur EU verändert hat. Davor hatten die Deutschen rebelliert. Sie wussten sehr wenig über Polen bescheid. Die Medien waren schuld, weil sie nicht die ganze Wahrheit zeigten. Manchmal kannten die Journalisten, die über Polen schrieben weder das Land noch die Sprache. Man kann nicht über eine Nation schreiben, wenn man ihre Sprache nicht spricht.

B.S.: Doch trotz Abschaffung der Grenzen im Schengen-Raum, kontrolliert die deutsche Polizei polnische Bürger immer noch sehr intensiv. Wie beurteilen Sie diesen Vertrauensmangel seitens der Deutschen? Wie fühlen Sie sich, wenn Sie Vorurteile über Polen hören?

N.R.: Polnische Intellektuelle haben es sich leider bei ihren Reisen nach Deutschland angewöhnt, sich den Deutschen anzubiedern. Auch sie waren schuld daran, dass das Polenbild der Deutschen so schlecht war. Das war mir stets bewusst und ich unterhielt mich mit ihnen darüber sehr oft. Wenn sie in Deutschland waren erzählten sie häufig wie schlecht Polen ist, und dass Polen immer klauen. Ich habe immer sehr scharf reagiert: - hat man das Recht im Ausland so schlecht über sein Land zu reden? Man ist stets Botschafter seines Landes. Auch wenn es Polen schlecht geht und auch wenn ein einzelner Pole etwas gestohlen hat, hat man kein Recht so schlecht über seine Nation zu reden.

B.S.: Wie haben Sie darüber mit den Deutschen gesprochen?

N.R.: Ich habe stets lautstark widersprochen und die Polen in Schutz genommen. In Hamburg haben die Deutschen über Polen gelacht. Einerseits konnte ich diese Tendenzen verstehen, denn ich kannte auch die schlechten Seiten. Vielleicht haben sich die Polen ja nicht immer gut benommen. Doch die Deutschen müssen sehr vorsichtig in ihren Urteilen sein und dürfen nicht verallgemeinern – ihr Wissen über Polen ist nicht ausreichend. Ich stellte Fragen nach der polnischen Geschichte und Literatur. Und deutsche Intellektuelle und besonders die Studenten wussten nicht viel darüber zu sagen. Polnische Studenten hingegen wussten viel mehr über Deutschland. Dieser Unterschied war stets sehr deutlich. Was die Grenzen anbetrifft, so ist das ein Prozess, der andauert. Ich weiß, dass polnische und deutsche Jugendliche beginnen zusammenzuarbeiten. Polen sprechen Fremdsprachen besser als Deutsche. Sie erzählen sehr viel über Polen. Sie sprechen einfach eine andere Sprache, als die früheren Immigranten. Die heutigen Jugendlichen haben bestimmte Wertevorstellungen, sie werden akzeptiert und geschätzt. Polen sind sehr weltoffen und interessieren sich für andere Völker, was man von Deutschen leider nicht behaupten kann. Es braucht viel Zeit, damit sich dieses Bild ändern kann. Polen sind von Grund auf ehrlich. Sie wollen arbeiten, Geld verdienen und würdig leben. Der Pole sorgt für seine Familie, ist gesellig und hat viel Phantasie. Ich mochte die Haltung von Jarosław Kaczyński zu den Deutschen, Engländern und Franzosen, denn er konnte ganz klar sagen: so lassen wir uns nicht behandeln.

B.S.: Wie halten Sie es mit den Irrungen der Geschichte zwischen den drei Ländern Polen, Deutschland und Russland?

N.R.: Wir können keine gemeinsame Zukunft aufbauen, ohne sich gemeinsam mit unserer Geschichte auseinanderzusetzen. Schulbücher müssen in Zusammenarbeit verfasst werden, man muss Kompromisse finden, aber ebenso die Wahrheit sagen. Auch Polen hat Gebiete im Osten verloren. Dass die Vertriebenen ihr Besitz zurückhaben wollen, ist nicht nur deren privates Problem. Verhandlungen zu diesen Themen sollten auf staatlicher Ebene erfolgen. Es gibt eine historische Kontinuität, wir sind alle für unsere Vergangenheit verantwortlich. Einzig ein offenes Gespräch kann Ergebnisse liefern. Ist Auschwitz deutsch oder polnisch? Diese nicht gute Frage hören wir oft. Wenn diese Frage in den Medien auftaucht, dann ist das schon ein deutliches Zeichen, dass man darüber reden muss. Wir müssen auch auf diese Historische Änderungen sehr deutlich reagieren.

Beata Steć

Przeskoczyłam mur

Przeskoczyłam murDługi czas myślałam, że jestem szczęśliwym dzieckiem Związku Radzieckiego. Przez myśl mi nawet nie przeszło, że to jest więzienie. Nelly Rokita-Arnold Niemka urodzona w Rosji opowiada także jak odkryła miłość do Polaków.

B.S.: Jest Pani Niemką urodzoną w Rosji w Czelabińsku. Następnie mieszkała Pani w Niemczech, a teraz żyje w Polsce. Jest Pani Rosjanką, Niemką czy Polką?

N.R.: Jeszcze przez 10 lat mieszkałam z rodzicami w Kirgizji. Tak więc mogę się również czuć Azjatką. Ale na pewno jestem Europejką. Pochodzę z rodziny niemieckiej i przede wszystkim bliska jest mi kultura chrześcijańska. Miałam obywatelstwo sowieckie, którego się później zrzekłam. Jestem Niemką z urodzenia, a obywatelstwo polskie mam z “zamiłowania” i wyboru.

B.S.: Jak Pani czuła się w Rosji i jak wspomina okres dzieciństwa?

N.R.: To były moje najlepsze czasy. Kultura azjatycka mnie fascynowała. Mieszkaliśmy w dzielnicy, gdzie było wiele narodowości. Lubiłam te społeczności. W domu mówiliśmy po niemiecku.

B.S.: Nie przeszkadzał Pani brak wolności?

N.R.: Czułam sympatię do tego kraju i na pewno mogłabym mieszkać tam dalej, gdyby nie mury, które zostały zbudowane. Czuję się obywatelką świata. Dla mnie nie jest ważne czy ktoś jest Polakiem, Niemcem czy Rosjaninem. Ważne, że akceptuje inność i język. Aby poznać człowieka muszę nauczyć się najpierw jego języka. Polacy mnie zafascynowali. Dlatego zaczęłam się uczyć języka polskiego już w Niemczech. Odkryłam miłość do Polaków, którzy wywalczyli naszą wolność w Europie. Czułam się emocjonalnie związana z tymi, którzy byli za murem. Ja ten mur przeskoczyłam.

B.S.: Pani rodzina była prześladowana w czasach stalinowskich, dziadkowie zostali zamordowani, ojciec spędził 4 lata w łagrze, a brat został skazany za działalność antysowiecką. A opowiada Pani z takim ciepłem o tym kraju? Skąd te pozytywne uczucia?

N.R.: Rozróżniam ludzi i system, w którym żyją . Nie mam w sobie złości. Nawet jeśli się złoszczę to krótko, bo szkoda na to życia. Jeżeli ktoś postępuje źle to tłumaczę sobie dlaczego tak się zachował. Rodzice chcąc mojego dobra w ZSRR oszczędzali mi opowieści o realiach tego systemu. W ten sposób miałam udane dzieciństwo i długi czas myślałam, że jestem szczęśliwym dzieckiem Związku Radzieckiego. Przez myśl mi nie przeszło, że to jest więzienie.

B.S.: Kiedy Pani przejrzała na oczy?

N.R.: W okresie dojrzewania gdy miałam 12 lat . W tym czasie mój starszy brat zaczął prowadzić działalność opozycyjną w Rosji. Chciał stamtąd wyjechać. Pomagał innym Niemcom, którzy chcieli wyemigrować.

B.S.: Jak lokalna społeczność traktowała Niemców?

N.R.: Byli lubiani. Postrzegano ich jako uczciwych, pracowitych i oszczędnych. Można było na nich polegać, bo dotrzymywali terminów. Tacy właśnie byli moi rodzice. Oszczędność i mnie się udzieliła, chociaż nie lubiłam tego.

B.S.: Czy Niemcy mieszkający w Rosji odstawali od tamtejszej społeczności?

N.R.: Od razu rzucało się w oczy, że to jest niemiecka wieś: zadbane i czyste gospodarstwa, z kwiatkami przy domu, pozamiatane ulice. Były to więc widoczne różnice kulturowe.

B.S.: W latach 80. popularne były dowcipy o Polakach, Niemcach i Rosjanach oparte na stereotypach. Jak Pani ocenia te różnice między narodowościami? Czy te stereotypy nadal istnieją?

N.R.: Opowiem Pani anegdotę związaną z naszą córką, która została wychowana w trzech językach - niemieckim, polskim i francuskim. Nie mieliśmy czasu, a może chęci nauczyć ją rosyjskiego, bo mój mąż ma krytyczny stosunek do Rosjan. Mój ojciec, który miał duży wpływ w wychowanie córki jako dziadek, też nie bardzo przepadał za Rosjanami. Tylko ja zachwycałam się literaturą rosyjską i muzyką, ale nie miałam siły przebicia. Córka nie poznała kultury rosyjskiej. A mieszkaliśmy na Saskiej Kępie niedaleko stadionu, gdzie jest przecież bardzo dużo Rosjan. Raz moja córka powiedziała: - mamo jak idziesz na przystanek, to uważaj, bo tam są Rosjanie, którzy kradną. Rosjanie i kradzież były dla mojej córki równoznaczne. Byłam tym przerażona, zapytałam:- czy uważasz, że oni wszyscy kradną? Córka mi odpowiedziała:- ależ oczywiście, że tak. Poza tym są tacy brudni i wulgarni. W ogóle co to jest za naród? Wtedy pomyślałam, że zrobiłam błąd, że nie opowiadałam jej o tej bogatej kulturze. Moi rodzice mieszkają w Hamburgu w okolicach lasu, prawie jak na wsi. Przyjeżdżając do dziadków Kasia spędzała czas w ogrodzie, albo biegając w lesie. A nigdy nie chodziła tam do teatru, kin, czy na spotkania. Tu w Polsce zabieraliśmy ją nawet na bankiety. Kiedyś nam powiedziała w towarzystwie, że Polska kultura jest o wiele lepsza i wyższa od niemieckiej. Bo w Polsce są teatry i ciekawe rozmowy.

B.S.: Jaka była Pani reakcja?

N.R.: Zaprowadziłam ją do teatru w Hamburgu. Zaczęłam jej też pokazywać niemiecką kulturę. Człowiek jest tak zabiegany, że jak przyjeżdża do dziadków to chce przede wszystkim porozmawiać. Utrwalił się jej stereotyp, że Rosjanie kradną, Polacy mają bardzo rozwiniętą kulturę, a Niemcy to wiejski naród. Teraz zmieniła już zdanie.

B.S. Jakie wartości przekazała Pani córce?

N.R.: Za każdym prawem idzie również pewien obowiązek. Poza tym ważny jest kręgosłup molarny. Cieszy mnie, że nie odrzuciła Boga. Bóg jest obecny u nas w rodzinie.

B.S.: W jakiej tradycji was w domu wychowywano, jakie wartości wam przekazywano?

N.R.: Przede wszystkim niemieckie. Duży wpływ miała na mnie ulica i szkoła. Byłam bardzo aktywna społecznie. Moi rodzice nie udzielali się społecznie, bo chyba byli tak mocno zastraszeni, że bali się otworzyć. Czuli się obco w Związku Radzieckim, bo nigdy nie byli komunistami. Ale mieli w sobie obywatelskiego ducha. Żywo interesowali się polityką. Mój brat studiował prawo i bliskie mu były tematy polityczne i historyczne. Siłą rzeczy i ja to przejęłam. W domu panowały mieszane tradycje. Moja mama była bardzo wierzącą ewangeliczką. Mój tata trochę stracił wiarę w Boga przez ciężkie losy swojej rodziny. Pamiętam, że czytałyśmy potajemnie z mamą Biblię. Jako dziecko szukałam Boga. To pomagało nam żyć. Uczono nas, że trzeba być uczciwym, pracowitym i ostrożnym. Wiedzieliśmy, że reżim blokuje nam możliwość wyjazdu. Chcieliśmy zobaczyć naszą ojczyznę, ale niekoniecznie tam zostać. Ogarniała nas coraz większa tęsknota za wolnością. Rodzice opowiadali, że dziadkowie mogli przed rewolucją tam jeździć. Mieli też możliwość kształcenia się w języku niemieckim, czego później już nie było.

B.S.: W wieku 20 lat Pani i rodzina zostaliście repatriowani do RFN. Co było dla Pani największym zaskoczeniem? Jak poobalała się Pani wolność i “Zachód”?

N.R.: Przyjechaliśmy zimą, zaskoczyły mnie świeże truskawki i pomidory, do czego nie byłam przyzwyczajona w Kirgizji o tej porze roku. Ale to mi w ogóle nie smakowało. Wszystko było sztuczne. Jedzenie w Kirgizji było bardzo smaczne i jak w 80. latach pojechałam do Polski, to poczułam wreszcie smak szynki czy pomidora. Przeszkadzał mi nadmiar dóbr materialnych bo miałam wrażenie, że forma przerastała treść a konsumpcja stała się celem samym w sobie. Niemcy byli skoncentrowani na kupowaniu, a potem wyrzucaniu. Chodziliśmy po ulicach i zbieraliśmy przedmioty. Urządziliśmy sobie całe mieszkanie z tych staroci. Przyjechałam do Niemiec w okresie wyżu ekonomicznego. Bardzo dobrze się rozwijali. Jako studentka dostawałam spore stypendium. Ludzie w Niemczech nie rozumieli tych problemów, z którymi my borykaliśmy się w Rosji. Wtedy spotkałam Polaków, którzy mnie zafascynowali swoją historią i optymizmem. Zaangażowałam się emocjonalnie. To były czasy Papieża i Solidarności. Zaczęłam się uczyć polskiego, żeby zrozumieć historię tego narodu, o którym wtedy jeszcze tak mało wiedziałam. Z perspektywy czasu widzę, że Polska była dla mnie tym oknem na Rosję, do której już nie miałam dostępu, a będąc idealistką chciałam zmienić świat. Rozumiałam, że właśnie Polacy są tym narodem, który wszystkich wyzwoli spod władzy komunizmu.

B.S.: Zdarzały się chwile zwątpienia?

N.R.: Miałam chwile zwątpienia. Cały świat stał przede mną otworem. Byłam we Francji, Anglii i Kanadzie, a myślałam o Polsce. Moi rodzice dziwili się: Nelli, co ty robisz? Dlaczego ty się cofasz? Koledzy również nie rozumieli. Mój profesor poradził mi abym pojechała do Polski i napisała pracę magisterską, a później się nad tym zastanowiła. To mnie przekonało do wyjazdu na stypendium.

B.S.: W latach 80. wspierała Pani członków Solidarności w Krakowie, gdzie poznała Jana Rokitę.... Czy wtedy obraz Polaka zyskał na wartości?

N.R.: Trafiłam do inteligencji. Niesamowite były dla mnie te mądre rozmowy, podszyte ideałami. Wszystkie zmiany, których pragnęli, dla mnie były utopią. Chcieli rewolucji również na zachodzie. Solidarność była bardzo postępowa i nie zawsze znajdywała aprobatę ze strony niemieckich intelektualistów, którzy twierdzili, że posuwają się za daleko. Bardzo dużo się wtedy nauczyłam. Poznałam swojego męża i podjęłam decyzję, którą przeraziłam moich rodziców i przyjaciół. Mówili mi: Polska jest trudnym krajem, to jest przełomowy moment. Zdawałam sobie sprawę z problemów. W Niemczech wszystko było zorganizowane. Ostatecznie zwyciężyła miłość do Polski i chęć pomocy takim ludziom jak mój mąż, który był dla mnie perłą. Nie wiedziałam, że tacy mężczyźni istnieją. Uczciwy, z zasadami, inteligentny i oczytany. Chodząca encyklopedia, mogłam go o wszystko zapytać.

B.S.: Zna Pani mentalnie Polaków, Niemców i Rosjan, była Pani z nimi emocjonalnie związana. Jak Pani ocenia relacje międzyludzkie i współistnienie tych społeczeństw w Europie?

N.R.: Unia Europejska jest dla mnie pomysłem bardzo wyidealizowanym, ale i skazanym na sukces, jeżeli my będziemy tego chcieli. Naród ma prawo istnieć we wspólnych granicach, ale nie rozmywać się. Tradycjami można się dzielić, ale nie można ich zatracić. Ludzie myślący, a tak postrzegam nas Europejczyków, potrafią ze sobą rozmawiać i pójść na kompromis. Jeżeli w Europie jakieś narody będą chciały dominować to zniszczą UE. Nowe kraje, które przystąpiły do Unii, dadzą impuls do działania. To nie jest Unia dwóch prędkości. Ta jedność musi być w różnorodności a Polska może odegrać ważną rolę. Narody takie jak Niemcy i Francuzi, doceniają polskich fachowców, młodzież, przedsiębiorcze kobiety oraz tradycję związaną z Kościołem.

B.S.: W jaki sposób Niemcy doceniają Polaków?

N.R.: Poczułam, że po przystąpieniu Polski do UE ten wizerunek się zmienił. Wcześniej Niemcy się buntowali. Bardzo mało wiedzieli o Polsce. Winne były media, bo nie potrafiły przekazać prawdziwej wiedzy. Czasami dziennikarze piszący o Polsce nie znali kraju, ani języka. Nie można pisać o narodzie, jeżeli się nie mówi w jego języku.

B.S.: Ale pomimo zniesienia granic wynikającego z tzw. układu z Schengen, policja niemiecka nadal wnikliwie kontroluje Polaków. Jak Pani postrzega tę nieufność ze strony Niemców. Jak Pani się czuje słuchając stereotypów o Polakach?

N.R.: Niestety inteligencja polska wyjeżdżająca do Niemiec trochę się przyzwyczaiła podlizywać Niemcom. I oni też m.in. byli winni temu, że ten obraz Polaka był taki zły. Ja zdawałam sobie sprawę z tego i bardzo często z nimi rozmawiałam. Oni będąc w Niemczech często powtarzali: jaka Polska jest niedobra, jak Polacy kradną. Ostro na to reagowałam: „Czy masz prawo będąc w Niemczech tak mówić o swoim narodzie? Ty jesteś teraz ambasadorem swojego kraju. Nawet jeżeli w Polsce jest źle i nawet jeżeli jeden Polak coś ukradł, to nie masz prawa mówić tak o całym narodzie”.

B.S.: A jak Pani rozmawiała na ten temat z Niemcami?

N.R.: Zawsze głośno wyrażałam swój sprzeciw i broniłam Polaków. W Hamburgu Niemcy wyśmiewali się z Polaków. Z jednej strony rozumiałam te tendencję, bo znałam ich złe strony. Może i nie najlepiej czasami się zachowywali, ale Niemcy muszą być bardzo ostrożni w osądach i nie mogą uogólniać, bo mają za mało wiedzy. Pytałam o historię Polski i literaturę. Inteligencja niemiecka, a w szczególności studenci, nie byli w stanie powiedzieć za wiele na ten temat. Polscy studenci o Niemczech wiedzieli znacznie więcej. Ta różnica zawsze była widoczna. Wiem, że młodzież polska i niemiecka nawiązują współpracę. Polacy mówią lepiej w językach obcych niż Niemcy. Bardzo dużo opowiadają o Polsce. Mówią już w inny sposób, niż tamci imigranci. Dzisiejsza młodzież potrafi wskazać wartości, jest akceptowana i lubiana. Polacy są bardzo otwarci i interesują się innymi narodami, czego niestety nie można powiedzieć o Niemcach. Polak jest ciekawy świata, Niemiec nie. Potrzebny jest czas, aby wizerunek się zmienił. Polak jest uczciwy z natury. Chce pracować, zarobić i godnie żyć. Dba o rodzinę i jest towarzyski i ma większą fantazję. Bardzo mi się podobał stosunek Jarosława Kaczyńskiego do Niemców, Anglików i Francuzów, bo potrafił powiedzieć: dosyć tego złego traktowania.

B.S.: Jak odnosi się Pani do zawiłości historycznych, które nadal dzielą te 3 kraje: Polskę, Niemcy i Rosję?

N.R.: Nie możemy budować przyszłości, jeżeli nie przerobimy wspólnie historii. Podręczniki dla uczniów muszą być wypracowane wspólnie . Trzeba szukać kompromisów, ale też mówić prawdę. Polacy też stracili swoje ziemie wschodnie. To, że wypędzeni chcą odzyskać dawną własność, nie jest tylko ich prywatnym problemem. Rozmowy na ten temat powinny odbywać się na poziomie państwa. Ciągłość historyczna istnieje, wszyscy odpowiadamy za historię. Tylko otwarta rozmowa może przynieść rezultaty. Czy Auschwitz jest niemieckie czy polskie? To niestosowne pytanie pada zbyt często. Jeśli coś takiego pojawia się w prasie to jest wyraźny znak, aby o tym rozmawiać i stanowczo reagować na wszelkie przekłamania historyczne.

Beata Steć