Vor 65 Jahren schlug die Stunde „W“. Es begann der Warschauer Aufstand – eines der wichtigsten Ereignisse in der Geschichte Polens im 20. Jh. Wir wollten frei sein und diese Freiheit uns selbst verdanken – Jan St. Jankowski (01.09.1944)
Am 1. August 1944 nahmen um 17.00 Uhr 25 Tausend Soldaten der Heimatarmee und anderer Verbände den Kampf gegen die Deutschen auf. Trotz der überwältigenden Übermacht der Deutschen und der feindlichen Gleichgültigkeit der Sowjets konnten die schwach bewaffneten Aufständischen über zwei Monat lang gegen die totalitäre deutsche Kriegsmaschinerie kämpfen. Während der 63 Tage des Aufstands gelang es den Aufständischen große Teile der Stadt zu erobern und dem Feind erhebliche Verluste zuzufügen. Leider waren die polnischen Befehlshaber angesichts Stalins Entscheidung, die Offensive im Osten zu stoppen und mangels jeglicher Hilfe vom östlichen Weichselufer gezwungen die Kapitulation zu unterzeichnen.
Innerhalb dieser zwei Monate war Warschau freies Polen mit einer legalen Regierung, Verwaltung, Armee und sämtlichen Attributen eines unabhängigen Staates. Es war ein moderner und demokratischer Staat – unter den extremen Bedingungen schwerer Stadtkämpfe erscheinen zwei „Gesetzblätter“, die Rahmenbedingungen für die Zivilverwaltung schufen und die Grundlagen des Staates für die Nachkriegszeit ebnen sollten. Im aufständischen Warschau erschienen über 100 Zeitungen aller politischen Strömungen und das Kino „Palladium“ zeigte Filmchroniken über die Ereignisse.
Die Bevölkerung begrüßte den Aufstand enthusiastisch – nach 5 Jahren furchtbarer Besatzungszeit war die Stadt endlich frei. In den Straßen erschienen Hunderte weiß-roter Fahnen, aus Lautsprechern waren polnische Lieder zu hören. Die Warschauer Zivilbevölkerung bestand eine ungewöhnlich schwierige Prüfung – sie unterstützte die Kämpfenden und organisierte gleichzeitig sehr diszipliniert das Leben der Großstadt – es bildeten sich Häuserkomitees, Sozialküchen, das religiöse und kulturelle Leben blühte. Die Warschauer der Monate August und September 1944 kann man sicherlich als Zivilgesellschaft bezeichnen.
Der Warschauer Aufstand war Höhepunkt der in ganz Polen geplanten Aktion „Sturm“. Der Plan umfasste Angriffe auf die sich zurückziehenden Deutschen Einheiten im Verlauf der zurückweichenden Frontlinie und die anschließende Eroberung der Gebiete und die Etablierung einer polnischen Zivilverwaltung. Die Polen wollten gegenüber den einmarschierenden Einheiten der Roten Armee als Hausherren auf eigenem Territorium auftreten. In der Praxis nahm die Aktion „Sturm“ die Form lokaler Aufstände an, die sich mit der Front bewegten und eine Reihe militärische Erfolge mit sich brachten, wie die Befreiung von Vilnius oder Lemberg. Leide gingen mit den militärischen keine politischen Erfolge einher – nach dem Einmarsch sowjetischer Sicherheitskräfte auf polnisches Territorium wurden die Zivilverwaltungen und Militärbefehlshaber verhaftet, die Soldaten wurden entwaffnet, in die Sowjetunion verbannt oder in Berlings Armee einverleibt.
Die polnische Freiheit passte zwei verbrechnerischen und totalitären Regimes nicht. Nachdem Hitler die Nachricht über den Warschauer Aufstand erhielt, gab er den Befehl, alle Stadtbewohner zu töten und die Stadt dem Erdboden gleich zu machen. Mit diesem Befehl nahm er einem Massenmord an einer Million Menschen in Kauf. Anfangs wurde der Befehl von den SS Einheiten von Reinefarth und Dirlewanger im Stadtbezirk Wola sehr gewissenhaft ausgeführt. Innerhalb weniger Tage wurden 40 Tausend Zivilpersonen ermordet. Auch Stali trug viel dazu bei, um Warschau keine Hilfe zukommen zu lassen – er stoppte die Offensive und versuchte die Deutschen im Kampf gegen die Aufständischen nicht zu beunruhigen. Westliche Unterstützung aus der Luft war sehr schwierig, da die Sowjets den alliierten Flugzeugen keine Landegenehmigungen auf ihren Flugplätzen erteilen wollten.
Dr. Paweł Ukielski, Stellv. Direktor des Museums des Warschauer Aufstands
Mehr in der Magazin REGION Europy
65 lat temu w Warszawie wybiła Godzina „W”. Rozpoczęło się Powstanie Warszawskie – jedno z najważniejszych wydarzeń w historii Polski XX wieku.Chcieliśmy być wolni i wolność sobie zawdzięczać – Jan St. Jankowski (1 IX 1944)
1 sierpnia 1944 r. o godz. 17.00 do walki z Niemcami stanęło 25 tysięcy żołnierzy Armii Krajowej oraz innych oddziałów. Mimo przeważających sił niemieckich oraz wrogiej obojętności Sowietów, słabo uzbrojeni powstańcy przez ponad dwa miesiące ofiarnie walczyli z totalitarną machiną wojenną nazistowskich Niemiec. W trakcie 63 dni walk Powstańcom udało się opanować znaczne obszary miasta i zadać wrogowi poważne straty. Niestety, w obliczu decyzji Stalina o wstrzymaniu sowieckiej ofensywy na zachód i braku jakiejkolwiek pomocy ze wschodniego brzegu Wisły, polskie władze zostały zmuszone do podpisania kapitulacji.
Przez te dwa miesiące Warszawa była wolną Polską z legalnymi władzami, administracją, armią i wszystkimi atrybutami niepodległego państwa. Była ona państwem nowoczesnym i demokratycznym – w ekstremalnych warunkach ciężkiej bitwy miejskiej wydano dwa „Dzienniki Ustaw”, tworzące ramy prawne dla krajowych władz cywilnych oraz przygotowujące podstawy ustrojowe wolnego państwa po wojnie. W powstańczej Warszawie wychodziło ponad 100 tytułów gazet wszystkich opcji politycznych, zaś kino „Palladium” wyświetlało kroniki filmowe dokumentujące wydarzenia.
Ludność stolicy wybuch Powstania przyjęła z entuzjazmem – po 5 latach okrutnej okupacji miasto było wolne. Na ulicach pojawiły się setki biało-czerwonych flag, z głośników popłynęły polskie pieśni. Warszawscy cywile zdali niezwykle trudny egzamin – wspierali walczących, ale również w sposób niezwykle zdyscyplinowany zorganizowali życie wielkiego miasta - powstały komitety blokowe, kuchnie społeczne, kwitło życie kulturalne i religijne. Warszawiaków z sierpnia i września 1944 r. z pewnością można nazwać społeczeństwem obywatelskim.
Powstanie Warszawskie było zwieńczeniem ogólnopolskiego planu – Akcji „Burza”. Zakładała ona w miarę przesuwania się frontu na zachód uderzanie na wycofujące się oddziały niemieckie a następnie opanowywanie terenu i obejmowanie na nim władzy przez polskie struktury administracyjne. Polacy chcieli występować wobec wkraczających oddziałów Armii Czerwonej jako gospodarz na swoim terytorium. W praktyce Akcja „Burza” przyjęła charakter szeregu lokalnych powstań przesuwających się wraz z frontem, przynoszących szereg sukcesów militarnych, takich jak wyzwolenie Wilna czy Lwowa. Niestety, za sukcesami wojskowymi nie poszły sukcesy polityczne – po wkroczeniu na tereny opanowane przez polskie oddziały sowieckich sił bezpieczeństwa władze cywilne oraz dowództwo wojskowe były aresztowane, zaś żołnierze rozbrajani i wysyłani w głąb Związku Sowieckiego bądź wcielani do armii Berlinga.
Polska wolność była nie w smak dwóm zbrodniczym, totalitarnym reżimom. Hitler na wieść o wybuchu Powstania wydał rozkaz zabicia wszystkich mieszkańców Warszawy oraz zrównania miasta z ziemią. Podejmując tę decyzję zakładał ludobójstwo na około milionie osób. Rozkaz ten początkowo był wypełniany bardzo skrupulatnie przez zbrodnicze jednostki SS Reinefartha i Dirlewangera, podążające przez warszawską Wolę. W ciągu paru dni w wyniku akcji eksterminacyjnej zamordowanych zostało 40 tysięcy cywili. Również Stalin uczynił wiele, by Warszawie nie pomóc – wstrzymał ofensywę i nie niepokoił Niemców walczących z Powstańcami, mordujących ludzi i burzących miasto. Lotnicze próby pomocy z Zachodu były niezwykle ograniczone, gdyż Sowieci nie zezwolili na lądowanie alianckich samolotów na swoich lotniskach.
dr Paweł Ukielski, zastępca dyrektora Muzeum Powstania Warszawskiego
Więcej w magazynie REGION Europy dostępnym w salonach EMPIK w calej Polsce.
