Menschen sind von Natur aus böse. Nicht die Medien machen uns zu Bestie - wir tragen sie bereits in uns.
Beata Steć im Gespräch mit Piotr Tymochowicz, einem Experten für Imagefragen und politisches Marketing.
Beata Steć: Wäre Adolf Hitler in der heutigen Zeit ein Medienstar oder ein großer Künstler (Er wollte Maler werden)?
Piotr Tymochowicz: Es gab nicht nur einen Hitler, es gab viele. Mann muss sowohl die medialen Fähigkeiten bewerten, und über die verfügte er zweifellos, wie auch den historischen und wirtschaftlichen Zeitpunkt. Es müssen einige Bedingungen erfüllt sein, damit ein Diktator an die Macht kommen kann – Hitler wurde ja quasi demokratisch gewählt. Es mag schockierend klingen, aber ich bin gegen eine Verurteilung des Individuums, denn das wäre das Einfachste. Alle haben das während der Nürnberger Prozesse getan: Albert Speer aber ebenso Göring. Alle schoben die gesamte Schuld auf den Diktator, der diese oder jene Befehle erteilte, sie aber sollen nur Soldaten gewesen sein, so wie Adolf Eichmann nur Transportminister gewesen sein soll, mehr nicht. Ich stimme Professor Alice Miller zu, die meint, dass die Gesamtschuld nicht Adolf Hitler trägt, sondern ein bestimmtes Erziehungsmodell. In anderen krisengeschüttelten Ländern gab es schließlich keinen Hitler. Es müssen einige Bedingungen erfüllt sein, z.B. eine Kindeserziehung nach spartanischem Modell,eine sog. „kalte Brut” ohne Liebe und Wärme. Es waren ursprünglich Schulen nach Herberts Modell und später wurden sie zu Schulen nach Maxx Schelers Modell. Andererseits hätte Hitler in der heutigen Zeit keine Chance, er würde grotesk wirken. Er müsste sich sehr verändern, um die Massen zu begeistern. Obwohl es bereits damals Filmchroniken gab, hörten die Menschen Hitler überwiegend im Radio und sahen ihn bei großen Kundgebungen. Die damalige Zeit unterschied sich wesentlich von der heutigen Internet-Ära. Heute müsste man andere Mittel verwenden, doch in so perfekt auf einen Diktator vorbereiteten Bevölkerungen hat sich auch heute nicht viel verändert, weil wir uns nicht verändert haben. Wir sind genau so brutal und genau so dumm in der Masse. In schweren Zeiten würden wir sicherlich erneut einem Adolf Hitler folgen.
B.S.: Welche wesentlichen Elemente sollte das Erscheinungsbild eines Politikers haben, damit er heute eine große Karriere machen kann?
P.T.: Es müssen einige Voraussetzungen erfüllt sein, damit eine so große Karriere auch heute möglich wäre. Es muss vor allem eine Krise herrschen, keine Weltkrise, eher eine lokale Krise über Jahrzehnte. Das ist nicht mehr so ohne weiteres möglich. Die Welt kommuniziert. Man müsste den Menschen die Reisefreiheit einschränken. Die Menschen hatten in der Krise von 1938 nicht nur kein Geld, um zu reisen, sie hatten auch nicht die Möglichkeiten, wie wir sie heute haben. Ich denke, wenn Deutschland oder Polen eine so heftige Krise erleben würde, würden drei Viertel der Bevölkerung ausreisen. Somit sind die äußeren Bedingungen sehr ungünstig, um in Europa einen neuen Diktator an die Macht zu lassen. Es ist jedoch weiterhin viel einfacher, einen beliebigen medialen Charismatiker zu kreieren, als Menschen dies für möglich halten. Niemand wird als solcher geboren und man muss keine 2 Tausend Jahre auf ihn warten. Kein Baby hat das nötige Charisma.
B.S.: Ist es nicht so, dass gewisse Eigenschaften bereits in jüngsten Jahren entstehen und sich z.B. Klassenanführer profilieren?
P.T.: Ja, unter dem Einfluss der Erziehung und unter dem Einfluss der breiten Umgebung – wie Professor Alice Miller meint. Durch bestimmte Faktoren spüren manche Menschen intuitiv, welche Fähigkeiten sie vervollkommnen können. Aber es gibt auch zahlreiche Experten, die sich mit Charisma auskennen und es zu lehren wissen. Heutzutage könnte auch ein bislang unbekannter und uncharismatischer 30- oder 40-Jähriger zum größten Charismatiker dieser Welt werden. Das hängt alles von einer guten Medienarbeit ab. Man kann jeden beliebigen durchschnittlichen Menschen darauf vorbereiten, eine große Charismatische Rolle zu spielen.
B.S.: Aber derjenige muss doch auch ein gelehriger Schüler sein? Man kann doch nicht jeden zum Führer aufbauen?
P.T.: Ich habe 15 Jahre lang Experimente durchgeführt. Ich stellte unterschiedliche Gruppen von Studenten, mittlere Manager und 30- bis 40-Jährige zusammen und unter den erfahrenen waren 50- bis 65-Jährige. Mit all diesen Gruppen machte ich ähnliche Experimente. Ich wählte Personen aus, über die man viel hätte sagen können, aber sicherlich nicht, dass sie besonders charismatisch wären. Diese Menschen hatten oft Blockaden, waren zurückhaltend und hatten ein schwaches Selbstwertgefühl. Andere betrachteten sie gleichgültig. Ein mehrmonatiges Training genügte, um große Charismatiker aus ihnen zu machen. Die meisten von ihnen machten Karrieren in der Wirtschaft. Ein Fall wurde sogar von Marcel Łoziński verfilmt – wir nahmen einen Jungen von der Straße, der in Warschau Arbeit suchte. Er hatte kein Geld mehr und musste nach Tychy zurückkehren. Man hätte vieles über ihn sagen können, aber er hatte sicherlich kein Charisma. Nach zweijährigem Training hätte er Anführer der Jugendabteilung der Partei SLD werden können, er würde Jungendanführer der Partei Samoobrona. Der Weg ins Parlament stand ihm offen, er nutzte ihn leider nicht, weil der Film ihn demaskieren sollte, in diesem Fall wäre er selbst enttarnend . Es hätte zu viel zu verlieren gehabt, jetzt leitet er die Filiale eines großen polnischen Unternehmens. Diese Beispiele haben gezeigt, dass wir uncharismatische Personen ausgewählt haben. Aber jeder von uns hat charismatische Ansätze. Als wir diese Menschen in neuen Bekanntenkreisen einführten, meinten fast 93%, dass es unmöglich sein kann, dass diesen Menschen Charisma beigebracht wurde. Alle waren der Meinung, dass sie von Geburt an charismatisch gewesen sind. Deswegen denke ich, dass 98% von dem, was wir Charisma nennen, nur eine charismatische Aura oder angelernte Fähigkeiten sind. Beides muss man verbinden.
B.S.: Wie beurteilen sie unsere politische Landschaft? Sieht man unseren Politikern antrainiertes Charisma oder das Wirken von PR-Experten an?
P.T.: Ich sehe meine Kollegen, die daran mitwirken. Heute herrscht die charismatische Aura vor. Das Europäische Parlament zu Beispiel braucht überhaupt keine Charismatiker. Der Vorsitzende des Europaparlaments sollte sogar gar kein Charisma haben, sonst würde man ihn für einen Irren halten. Charisma hat dann einen Sinn, wenn es den Menschen sehr schlecht geht und sie ihre Hoffnungen auf einen Charismatiker projizieren können oder wenn der Charismatiker etwas schockierend anderes anbieten kann, als das Gegebene. Die Deutschen interessieren sich eher wenig für Politik, sie beschäftigen sich höchstens damit, wer in einer linken oder rechten Koalition ist, ob die CSU weiter mit der CDU regiert oder Angela Merkel eher nach links oder rechts tendiert. Das interessiert sie durchaus, doch niemand hat eine Ahnung, wer welchen Ministerposten bekleidet. Wir müssen bedenken, dass charismatische Politiker in Europa – vielleicht mit der Ausnahme von Jörg Haider – überhaupt keinen Sinn haben. Charismatiker sind eher im Geschäftsleben sinnvoll. In Polen ist es etwas anders. Polen interessieren sich nicht nur für Fußball oder Skispringen, sondern im selben Maß auch für die Politik. Charismatiker sind nur in Ländern wie Palästina, Albanien, Kroatien, Nigeria, Sudan oder eben in Polen sinnvoll.
Mehr in der Magazin REGION 1/2010
Ludzie z natury są źli. To nie media czynią z nas bestię, tylko my mamy ją w sobie.
Z Piotrem Tymochowiczem, specjalistą ds. wizerunku i marketingu politycznego, rozmawia Beata Steć
Beata Steć: Czy Hitler w dzisiejszych czasach zrobiłby karierę medialną lub artystyczną (chciał zostać wielkim malarzem)?
Piotr Tymochowicz: Nie było jednego Adolfa Hitlera, było ich wielu. Szanse kariery należy oceniać pod kątem zarówno umiejętności medialnych, a te Adolf Hitler w pewnym momencie miał perfekcyjne, jak i pod kątem określonego czasu geo-historyczno-gospodarczego. Potrzebne jest spełnienie kilku warunków, aby dyktator mógł się pojawić — a tym bardziej, by został wybrany quasi-demokratycznie, jak Adolf Hitler. Jestem zwolennikiem — jakkolwiek szokująco to zabrzmi — niepotępiania jednostki, bo najłatwiej to zrobić. Podczas procesu norymberskiego robili to wszyscy: Albert Speer, Adolf Eichmann i wielu innych czy też bezpośrednio Göring. Wszyscy mówili, że jedynym winowajcą jest dyktator, który wydawał takie, a nie inne rozkazy, a oni byli tylko żołnierzami, tak jak Adolf Eichmann był tylko ministrem transportu i nikim więcej. Jestem zwolennikiem profesor Alice Miller, która twierdzi jednoznacznie, że winę za całokształt ponosi nie tylko i nie tyle Adolf Hitler, ale pewien model wychowywania dziecka, ponieważ w wielu krajach, gdzie był kryzys, nie powstał medialny Adolf Hitler, nie powstał faszyzm. Spełniony musi być szereg warunków, np. odpowiednie wychowywanie dzieci, zgodne z modelem spartańskim, tzw „zimny wychów“, bez miłości i ciepła. To były szkoły, które wyrosły na gruncie szkół Herberta, potem to się przerodziło w model szkół Maxa Schelera. Inną sprawą jest to, że gdyby wyciąć dosłownie Adolfa Hitlera z roku 1939 czy 1938 i przenieść na grunt współczesny, to nie miałby szans, wyglądałby groteskowo. Współcześnie musiałby wiele zmienić w zachowaniu, żeby porwać za sobą tłumy. Pomimo że istniały już wtedy kroniki filmowe, ludzie głównie słuchali Adolfa Hitlera za pośrednictwem radia, mieli bezpośredni kontakt z nim na wielkich wiecach. Tamta epoka różniła się od naszej internetowo-medialnej. Teraz trzeba by używać innych środków, ale niewątpliwie w społeczeństwie przygotowanym tak idealnie dla dyktatora również i dzisiaj się niewiele zmieniło. Dlatego że my się nie zmieniliśmy. Jesteśmy tak samo brutalni i tak samo tępi w swojej masie, więc z całą pewnością w ciężkich czasach „kupilibyśmy” nowych Adolfów Hitlerów
.B.S.: A jakie istotne elementy powinny składać się na wizerunek polityka, aby zrobił karierę w dzisiejszych czasach?
P.T.: Trzeba by stworzyć listę warunków, które muszą być spełnione, żeby tak wielka kariera była możliwa w tej chwili. Przede wszystkim musi być kryzys, nie tyle światowy, co kryzys lokalny, bardzo silny, trwający kilkanaście albo kilkadziesiąt lat. To nie jest już takie proste. Świat się za mocno komunikuje. Poza tym trzeba by ograniczyć ludziom swobodę podróżowania. Pamiętajmy, że ludzie w 1938 roku w kryzysie nie tylko nie mieli środków na swobodne poruszanie się po całym świecie, ale nie mieli też takich możliwości, jakie my mamy w tej chwili. Podejrzewam, że gdyby Polskę czy Niemcy dotknął kryzys tak głęboki, to trzy czwarte obywateli wyjechałoby z kraju „za chlebem”. Tak więc w tym sensie warunki zewnętrzne są bardzo niesprzyjające temu, by w Europie pojawił się nowy dyktator. Można by mówić o czymś bardziej prozaicznym— dalej niebezpieczne jest to, że dowolnego medialnego charyzmatyka jest łatwiej wykreować, niż ludzie powszechnie uważają to za możliwe. Dlatego że nikt nie rodzi się charyzmatykiem i nie trzeba 2 tys. lat czekać na charyzmatyka. Żadne niemowlę nie jest charyzmatyczne.
B.S.: A czy nie jest tak, że już od najmłodszych lat takie cechy wypływają u człowieka, rodzą się predyspozycje, np. pojawia się mały lider w klasie...?
P.T.: Tak, pod wpływem relacji wychowania, jak twierdzi profesor Alice Miller, i pod wpływem otoczenia szeroko pojętego. Istnieją warunki sprzyjające, które mogą spowodować, że taki człowiek sam wyczuje intuicyjnie, jakie umiejętności należy doskonalić. Ale nie brakuje też wielkiej klasy specjalistów, którzy wiedzą, czym jest charyzma, i wiedzą, jak jej uczyć. W tej chwili nawet człowiek 30- czy 40-letni, do tej pory nieznany i nieposiadający żadnych wyznaczników charyzmatycznych, może zostać największym charyzmatykiem tego świata. Ponieważ to wszystko zależy od odpowiedniego przygotowania medialnego. A można przygotować dowolnego, przeciętnego człowieka do tego, żeby odgrywał olbrzymią charyzmatyczną rolę.
B.S.: Ale też musi być pojętnym uczniem, bo chyba nie z każdego człowieka można wykreować lidera?
P.T.: Robiłem takie eksperymenty przez 15 lat. Wybierałem z różnych grup studentów, menadżerów średniego szczebla, ludzi między 30 a 40 rokiem życia, a wśród najbardziej doświadczonych była grupa między 50 a 65 rokiem życia. We wszystkich tych grupach robiłem podobne eksperymenty. Wybierałem osoby, o których można by było wiele powiedzieć, ale na pewno nie to, że posiadają jakiekolwiek umiejętności charyzmatyczne. Często były to osoby zablokowane i bardzo nieśmiałe, o niskim poczuciu własnej wartości. Wszyscy ludzie przechodzili obojętnie obok tych osób. Kilkumiesięczny trening wystarczył, by uczynić z nich naprawdę sprawnych charyzmatyków. Większość z nich zrobiła karierę w biznesie. Jeden przypadek był filmowany przez Marcela Łozińskiego — wzięliśmy chłopaka z ulicy, zagubionego, który szukał pracy w Warszawie, skończyły mu się pieniądze i musiał wracać do Tychów. O tym człowieku można by było powiedzieć bardzo wiele, ale na pewno nie to, że w jakikolwiek sposób był charyzmatyczny. Po dwóch latach treningów mógł się stać liderem młodzieżówki SLD, SDPL, a został liderem młodzieżówki Samoobrony. Miał otwartą drogę do parlamentu, nie skorzystał z tego, dlatego że film z założenia miał być demaskacyjny, więc w tym przypadku byłby autodemaskacyjny. Za dużo emocji by to kosztowało, ale w tej chwili jest dyrektorem oddziału jednej z ważnych firm w Polsce. Te przykłady pokazały, że wybraliśmy osoby najmniej charyzmatyczne, bo każdy z nas ma jakieś umiejętności delikatnie charyzmatyczne. Kiedy potem pokazywaliśmy te osoby w nowych gronach, gdzie nikt ich uprzednio nie znał, ludzie twierdzili w niemal 93% z tych przypadków, że to niemożliwe, aby ci ludzie nauczyli się charyzmy. Wszyscy twierdzili, że oni musieli być od urodzenia charyzmatyczni. Zatem twierdzę, że 98% tego, co nazywamy charyzmą, to jest tylko aura charyzmatyczna albo proste umiejętności. Tylko potrzebny jest ich splot.
B.S.: Jak pan ocenia naszą scenę polityczną? Patrząc na polityków, widzi pan w nich jakąś charyzmę czy efekty pracy PR-owców, którzy ich wykreowali?
P.T.: Widzę swoich kolegów, którzy ich tworzą. Jeżeli o czymś można mówić współcześnie, to tyko o aurze charyzmy. Współczesna Europa, jeśli mówimy o Parlamencie Europejskim, w ogóle nie potrzebuje charyzmatyków. Przewodniczący Parlamentu Europejskiego nawet nie powinien być charyzmatyczny, bo byłby uznany za człowieka nawiedzonego. Charyzma ma sens wtedy, kiedy ludziom jest bardzo źle i są w stanie zogniskować w charyzmatyku olbrzymie pokłady nadziei albo kiedy charyzmatyk proponuje coś szokująco różnego od tego, co oferuje świat zastany. Niemcy bardzo mało interesują się polityką, co najwyżej zajmuje ich, kto wszedł do koalicji lewicowej czy prawicowej, czy CSU jest dalej z CDU, czy też nie, czy Angela Merkel zaprzyjaźnia się bardziej z opcją prawicową, czy lewicową. Owszem, to ich interesuje, ale nikt nie ma pojęcia, kto jest ministrem od czego. Niemcy kompletnie się tym nie interesują i teraz jeżeli mówimy o charyzmatyku, to pamiętajmy, że charyzmatyk polityk we współczesnej Europie, może niegdyś z wyjątkiem Haidera w Austrii, nie ma sensu. Większy sens ma charyzmatyk w biznesie. W Polsce mamy szczególną sytuację, bardzo różną od tego, co jest w Niemczech. Bo my pasjonujemy się nie tylko piłką nożną czy Małyszem, ale również w takim samym stopniu politykami. Jeśli charyzmatyk gdziekolwiek ma sens, to ewentualnie w Palestynie, Albanii, Chorwacji, Nigerii, Sudanie... i w Polsce.
Więcej w magazynie REGION Europy 1/2010 dostępnym w salonach "empik" w całej Polsce.
