Vor den privaten Entschädigungsforderungen von Deutschen aus der Zeit des 2. Weltkriegs
Die untenstehenden Erwägungen beziehen sich einzig auf den Standpunkt der BRD bezüglich privater Forderungen deutscher Staatsbürger im Zusammenhang mit dem 2. Weltkrieg. Sie beziehen sich nicht auf die Rechtslage der sog. Spätaussiedler, d.h. der Menschen, die Polen freiwillig seit den 50er Jahren verließen. Dies soll die momentan geltende Rechtslage und die Möglichkeiten zur Verteidigung der polnischen Seite vor dem Hintergrund der Enteignung von Privateigentum veranschaulichen. Dabei wird die aktuelle Rechtslage vom Februar 2007 berücksichtigt.
Deutsches Eigentum wurde von Beginn an als Feindeigentum betrachtet und ging als Kriegsreparationen in polnisches Nationaleigentum über. Die Begründung hierfür ist auf das Potsdamer Abkommen wie auch auf die innerpolnische Gesetzgebung zurückzuführen. Die betreffenden Gebiete waren vom damals in Polen erfolgenden Nationalisierungsprozess nicht umfasst. Die Westgebiete wurden durch das Potsdamer Abkommen als fester Bestandteil auf den Polnischen Staat übertragen. Die polnische Souveränität im Bereich der Westgebiete beginnt im Jahr 1945, damit sind auch die Eigentumsübernahmen als souveräne Handlungen des polnischen Staates anzuerkennen. Die erfolgten Enteignungen sind in diesem Zusammenhang insofern begründet, als dass das 2+4 Abkommen die Bundesrepublik dazu verpflichtet, auch in Zukunft keine weiteren Forderungen in Bezug auf Reparationen in Zusammenhang mit ehemaligen deutschen Gebieten zu stellen. Dieses Abkommen bestätigte die seit 1952 bestehende Verpflichtung der BRD, keine Forderungen an die Alliierten – darunter Polen – wie auch an die heutigen Eigentümer der ehemaligen deutschen Güter zu stellen.
Nach internationalem Recht darf der deutsche Staat materielle Forderungen auch aus einem weiteren Grund nicht unterstützen. Im August 2004 erfolgte seitens der BRD ein endgültiger Verzicht auf sämtliche Forderungen Deutschlands im Zusammenhang mit dem 2. Weltkrieg. Grundlage war eine Erklärung des Bundeskanzlers Gerhard Schröder, der zusätzlich versicherte, keine individuellen Forderungen zu unterstützen. Abgesehen von der Verpflichtung Deutschlands, diesen Standpunkt auch vor internationalen Tribunalen zu vertreten, muss man anmerken, dass Deutschland keine Möglichkeit hat, die Verpflichtung aus Schröders Erklärung einseitig aufzukündigen, ohne in Konflikt mit internationalem Recht zu geraten. Die Erklärung des Bundeskanzlers war eine rechtsverbindliche und keine einzig politische Erklärung.
Individuelle Forderungen in Bezug auf unentschädigte Enteignungen deutscher Güter sind nach polnischem Recht haltlos. EU-Vorschriften umfassen keine Regelungen zur Frage der Entschädigungen in Folge des 2. Weltkrieges. Da die Europäische Union die Grundrechte aus der Europäischen Menschenrechtskonvention garantiert, ist davon auszugehen, dass dies ein wichtiger Punkt zum Vorteil Polens ist. Das Europäische Menschenrechtstribunal befasst sich mit Fällen, die die Zeit nach der Ratifizierung der Menschenrechtskonvention umfassen. Polen ratifizierte diesen Vertrag im Jahre 1993. Das Tribunal befasst sich nicht mit Fällen vor dieser Zeit, daher können Ereignisse, die vor diesem Zeitpunkt stattfanden, keine Grundlage für Prozesse vor dem Menschenrechtstribunal bilden.
Die polnische Seite wird momentan ausreichend vor deutschen Forderungen im Zusammenhang mit dem 2. Weltkrieg geschützt. Der Standpunkt der BRD kann sich nicht mehr zum Nachteil Polens verändern. Es stellt sich die Frage, ob ein weiteres Abkommen zwischen Deutschland und Polen wirklich notwendig ist, es würde ohnehin nur das Regeln, was bereits verbindlich geregelt ist.
RA Piotr Sobański LL.M. piotr.sobanski@adwokatura.pl
Przed niemieckimi roszczeniami prywatnymi związanymi z II wojną światową
Rozważania poniższe, odnoszą się jedynie do stanowiska RFN wobec niemieckich roszczeń prywatnych związanych z II wojną światową. Nie dotyczą one sytuacji tzw. późnych przesiedleńców, czyli osób, które dobrowolnie wyemigrowały z Polski począwszy od lat pięćdziesiątych. Mają na celu naświetlenie aktualnie obowiązującej, a przy tym skutecznej ochrony strony polskiej na gruncie prawa międzynarodowego w odniesieniu do wywłaszczeń majątków prywatnych. Uwzględniają przy tym aktualny stan prawny, to jest stan na początek lutego 2007 r.
Majątki niemieckie były traktowane od początku, jako majątek wroga i zostały włączone do polskiego majątku narodowego tytułem reparacji wojennych. Jest to uzasadnione zarówno w świetle postanowień Umowy Poczdamskiej, jak i unormowań polskiego prawa wewnętrznego. Nie były objęte procesem nacjonalizacji, przebiegającym wówczas w Polsce. Ziemie Zachodnie zostały przekazane trwale na rzecz Polski Umową Poczdamską. Uzyskanie polskiej suwerenności na obszarze Ziem Zachodnich datować należy na 1945 r., co uzasadnia także dokonane przejęcia, jako działania suwerena. Zasadność dokonanych wywłaszczeń z tytułu reparacji jest tu istotna o tyle, że Traktatem 2+4 RFN zobowiązana została trwale do niepodnoszenia w przyszłości jakichkolwiek zarzutów wobec działań reparacyjnych dotyczących dawnych niemieckich majątków. Traktat ten utrzymał w mocy pochodzące z 1952 r. zobowiązanie RFN, które odnosi się do zakazu podnoszenia roszczeń zarówno wobec państw alianckich - w tym Polski - jak i przeciwko samym właścicielom przejętych wcześniej nieruchomości niemieckich.
Ponadto na gruncie prawa międzynarodowego państwo niemieckie nie może roszczeń majątkowych poprzeć również z innej przyczyny. Otóż w sierpniu 2004 r. na skutek oświadczenia ówczesnego kanclerza G. Schrödera nastąpiło ze strony RFN ostateczne zrzeczenie wszystkich roszczeń niemieckich pochodzących z II wojny światowej oraz brak poparcia roszczeń indywidualnych. Abstrahując nawet od równoczesnego zobowiązania Niemiec do reprezentowania tego stanowiska także przed trybunałami międzynarodowymi, trzeba wskazać, że RFN nie może jednostronnie zmienić zobowiązania powstałego na skutek oświadczenia Schrödera, nie naruszając przy tym prawa międzynarodowego. Oświadczenie kanclerza było bowiem oświadczeniem prawnym, nie zaś tylko politycznym.
Roszczenia indywidualne dotyczące wywłaszczeń niemieckich majątków bez odszkodowania są bezzasadne w świetle prawa polskiego. Unormowania unijne nie zajmują się kwestią roszczeń majątkowych związanych z II wojną światową. Z uwagi na okoliczność, że Unia Europejska szanuje prawa podstawowe zagwarantowane w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, należy podać istotny aspekt na korzyść Polski. Otóż gwarancje dla skarżących do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka obejmują zdarzenia powstałe po ratyfikacji EKPC, co miało miejsce w przypadku Polski w 1993 roku. Jurysdykcja Trybunału nie obejmuje zdarzeń sprzed tego okresu, zatem fakty poprzedzające ratyfikację nie mogą być przedmiotem skutecznej skargi do Trybunału.
Należy stwierdzić, że strona polska jest obecnie dostatecznie chroniona przed możliwością skutecznego dochodzenia niemieckich roszczeń prywatnych związanych z II wojną światową. Stanowisko RFN nie może ulec zmianie na niekorzyść Polski. Nasuwa się zatem pytanie, notabene retoryczne, czy rzeczywiście nieodzowne jest zawieranie przez Polskę i Niemcy kolejnego traktatu, który siłą rzeczy potwierdziłby tylko to, co zostało unormowane.
Adw. Piotr Sobański LL.M. piotr.sobanski@adwokatura.pl
